VN-rapport waarschuwt voor groeiende zandcrisis - Nederlandse baggersector speelt sleutelrol in wereldwijde zandwinning

Belangrijke bevindingen:

• De wereldwijde expansie van zandwinning en landaanwinning wordt mede aangejaagd door Nederlandse baggerbedrijven, ondanks groeiende zorgen over schade aan natuur en kustgemeenschappen in onder meer de Filipijnen, Indonesië, de Malediven

• Jaarlijks wordt wereldwijd naar schatting 6 miljarden ton zand en sediment gewonnen uit zee- en kustecosystemen. Deze groeiende zandwinning vindt plaats in een context van versnipperde regelgeving, beperkte monitoring en onvoldoende impactbeoordelingen, met name op zee.

• Het gevolg is dat grootschalige zandwinning en landaanwinning - waarbij ook Nederlandse baggeraars, banken en exportkredietverzekeraars een belangrijke rol spelen - bijdragen aan aantasting van kwetsbare mariene ecosystemen en kustgemeenschappen. Dit staat haaks op de doelstellingen van het Kunming - Montreal Global Biodiversity Framework, waarin o.a. Nederland zich aan heeft gecommitteerd.

Zand is essentieel voor moderne infrastructuur, maar wordt volgens het rapport nog altijd behandeld als een overvloedige en nauwelijks gereguleerde grondstof. Ondertussen wordt wereldwijd circa 50 miljard ton zand per jaar gebruikt en neemt de vraag voor bouwdoeleinden en landaanwinningen alleen al verder toe.

De winning van zand uit rivieren, delta’s en vooral zeegebieden heeft grote gevolgen voor ecosystemen die essentieel zijn voor kustbescherming, waterkwaliteit, visserij en biodiversiteit. Het rapport benadrukt dat deze systemen vaak onzichtbaar zijn in beleid en publiek debat, waardoor de sector grotendeels onder de radar is kunnen uitgroeien tot een van de grootste mijnbouwactiviteiten ter wereld.

Nederlands onderzoek

De Nederlandse milieu- en mensenrechtenorganisatie Both ENDS leverde bijdragen aan het rapport op het gebied van de sociale en ecologische effecten van grootschalige baggerprojecten, met casestudies uit de Filipijnen, Indonesië en de Malediven, ontwikkeld samen met lokale partnerorganisaties. Deze casussen laten zien hoe zandwinning niet alleen ecologische schade veroorzaakt, maar ook directe gevolgen heeft voor kustgemeenschappen.

Daarnaast droeg de organisatie bij aan het rapport door de structurele governance problemen van de internationaal opererende baggersector bloot te leggen. Hoewel grote baggerbedrijven vaak internationale milieu- en sociale standaarden onderschrijven, blijkt in de praktijk dat verantwoordelijkheden voor negatieve effecten worden doorgeschoven naar projectontwikkelaars of overheden, die vaak onvoldoende capaciteit hebben om deze verantwoordelijkheid effectief te dragen.

Ook wordt in het rapport de rol van financiële instellingen belicht. Ontwikkelingsbanken, exportkredietverzekeraars, en commerciële banken, waaronder Nederlandse, spelen een cruciale rol in het mogelijk maken van zandwinning en baggerprojecten, maar nemen in de praktijk onvoldoende maatregelen om biodiversiteit en gemeenschappen te beschermen.

Murtah Shannon droeg als senior expert water governance & environmental justice bij Both ENDS bij aan het rapport: “Dit rapport laat zien dat bedrijven, overheden en banken, waaronder ook Nederlandse partijen, tekortschieten als het gaat om het beschermen van kust- en zeegebieden. Uit onze analyses blijkt dat de baggersector wereldwijd opereert in een systeem waarin ecologische schade en de gevolgen voor kustgemeenschappen structureel worden onderschat, terwijl transparantie en effectieve controle vaak ontbreken. Samen met UNEP zullen we ons de komende tijd blijven inzetten voor duurzame zandbeheer op lokaal, nationaal en internationaal niveau.”

Groeiende druk op zee-ecosystemen

Het rapport benadrukt dat zandwinning op zee en in kustgebieden snel toeneemt. Dit leidt tot grote schade aan ecosystemen, afname van visbestanden en verhoogde kwetsbaarheid voor klimaatverandering door zeespiegelstijging en stormvloeden. Daarnaast blijkt uit de analyse van mariene zandwinning dat een aanzienlijk deel van de baggeractiviteiten plaatsvindt in of nabij beschermende gebieden, wat vragen oproept over de effectiviteit van bestaande bescherming en handhaving.

Oproep tot betere governance en transparantie

UNEP roept in het rapport op tot betere regulering, sterkere monitoring en meer transparantie in vergunningverlening en financieringsstromen rond zandwinning. Ook wordt gepleit voor nationale en regionale strategieën om zand op een duurzamere manier te beheren. Voor Nederland is dit bijzonder relevant gezien de internationale positie van de baggersector en de rol van Nederlandse financiële instellingen in de financiering van infrastructuur en baggerprojecten wereldwijd.

Over het rapport

Sand and Sustainability: An Essential Resource for Nature and Development is het derde mondiale rapport over zand van het United Nations Environment Programme, opgesteld door 27 internationale experts. Het verschijnt op 12 mei en biedt beleidsaanbevelingen en praktische instrumenten voor duurzamer zandbeheer op lokaal, nationaal en regionaal niveau.