Both ENDS


Suape, Brazilië

Kaart Suape

Braziliaans paradijs of industrieel centrum?

Suape: een haven op de uiterste Oostpunt van Brazilië. Een moderne haven op relatief korte afstand van Amerika en Europa, goed voor de export en import van goederen, maar ook voor de opkomende olie-industrie langs de kust van dit enorme land. Niet voor niets is de haven van Suape een heel belangrijke pijler van de economie van de deelstaat Pernambuco.

 

Voor zo’n 20 miljard US dollar is hier een enorme olieraffinaderij gebouwd, waarvoor grote olietankers moeten kunnen aanleggen. Dat is misschien goed voor de economie en voor de werkgelegenheid, maar in de directe omgeving van de haven wonen duizenden mensen en zij hebben vooral veel last van de ontwikkeling van de haven. Traditionele vissers verliezen hun middelen van bestaan en kleine boeren wordt hun hele hebben en houden ontnomen zonder dat ze daar op een noemenswaardige manier voor worden gecompenseerd.

 

Foto Suape_Farmers

 

Luis Abilio da Silva (op deze foto 82 jaar oud) en zijn vrouw, Maria Luiza, op het land in Suape waarvandaan zij werden verdreven (foto: Folha de Sao Paulo). Op 20 oktober 2016 stierf Abilio da Silva op 85-jarige leeftijd.  

 

Tupi-indianen

De naam ‘Suape’ komt van de inheemse Tupi-taal en betekent zoiets als ‘kronkelpaden’. Een blik op het gebied rond de haven verraadt waarom: overal beekjes en rivieren die zich kronkelend een weg banen in de richting van de zee. De kuststrook in en rondom de haven bestaat uit mangrovebossen afgewisseld door parelwit strand. Het koraalrif dat even uit de kust ligt, is een geliefde plek voor duikers en snorkelaars en de golven van Atlantische Oceaan maken de kust zeer aantrekkelijk voor surfers.

 

De eerste plannen voor de haven zijn in de jaren '70 van de vorige eeuw ontwikkeld. Na 1995 kwamen de ontwikkelingen in een stroomversnelling. Sindsdien zijn er allerlei nieuwe haventerreinen aangelegd, en hebben zich al meer dan 100 bedrijven in het gebied gevestigd. Vanaf dezelfde tijd is ook het Nederlandse baggerbedrijf Van Oord betrokken geweest bij het baggeren van havenbekkens en het opspuiten van land. In 2011 en 2012 verwierf dit bedrijf opnieuw twee opdrachten voor niet alleen het baggeren van een toegang voor een nieuw te bouwen scheepswerf in de haven, maar ook voor het verder uitdiepen van de toegang van de haven vanaf zee zodat de grootste olietankers ook naar binnen kunnen.

  

Old map Suape_kl

"Afbeelding van de Cabo St. Augustin Met haer forten” [St. Augustine, Brazil],

I. Commelyn / J. Jansson, Amsterdam / 1656

 

Steun van Nederlandse overheid

Van Oord heeft destijds voor deze laatste twee projecten een exportkredietverzekering afgesloten bij Atradius DSB, de exportkredietverzekeraar (ECA) van de Nederlandse overheid. Zouden er betalingsproblemen ontstaan rond deze projecten, dan was het bedrijf daartegen verzekerd tot een maximum schadebedrag van meer dan 110 miljoen euro. De Nederlandse overheid stond daarvoor garant.

 

Regels

Zowel Atradius DSB als Van Oord moeten zich bij het uitvoeren van deze projecten houden aan internationaal afgesproken sociale en milieuregels. Bij de OESO (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) heeft Atradius DSB op dat vlak speciale afspraken met andere ECAs gemaakt in het kader van de zogenaamde "Common Approaches". Voor internationaal opererende bedrijven als Van Oord gelden de zogenaamde OESO Richtlijnen voor multinationale ondernemingen. Atradius DSB - die feitelijk ook zelf als een multinationale onderneming kan worden betiteld - verlangt van haar klanten dat ze zich inspannen om aan deze OESO Richtlijnen te voldoen.

 

Atradius DSB heeft daarnaast een aantal eigen criteria voor maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO) opgesteld waaraan een project of bedrijf moet voldoen om in aanmerking te komen voor een exportkredietverzekering. In het geval van de haven van Suape lijkt het er sterk op dat er niet goed naar die voorwaarden is gekeken. De lokale milieu-autoriteiten van de deelstaat Pernambuco legden de haven in september 2013 zelfs een boete op nadat ze hadden geconstateerd dat de milieuvergunningen, die voor het baggeren van het toegangskanaal tot de haven waren verstrekt, waren overtreden.

 

Destroyed mangroves

Vernielde mangroves bij de 'Estaleiro Atlântico Sul' op het eiland Tatuoca, Suape harbor (Foto Both ENDS)

 

Verwoesting

De bodem van de zee langs de kust van Suape bestaat grotendeels uit rotsen en riffen met koraal. Om een diepere toegang tot de haven de kunnen baggeren blies Van Oord de zeebodem op met explosieven. Niet alleen is het koraal hierdoor verwoest, maar ook de visstand daalde volgens lokale vissers met 80-90%. Traditionele gemeenschappen die al generaties lang hun brood verdienen met de visvangst, hebben hun inkomstenbron in snel tempo zien afnemen. Doordat riffen zijn weggebroken, komen haaien die normaal gesproken op open zee zwemmen, tot vlak aan het strand waar ze een gevaar vormen voor zwemmers en toeristen. Mangrovebossen zijn vernietigd en de lokale waterhuishouding is dusdanig verstoord dat mensen steeds meer last van overstromingen hebben. Rivieren zijn vervuild of verzilt geraakt en dus onbruikbaar. Van Oord verklaarde dat er wordt herbebost om het verlies van mangroven te compenseren, maar het is volstrekt onduidelijk of, waar en door en vooral voor wie die herbebossing wordt gerealiseerd.

 

Dam blocking Tatuoca Estuary

Dam die het water verhindert om in en uit de Tatuoca-riviermonding in Suape te stromen (Foto Both ENDS)

 

Uitzettingen

Bewapende beveiligers die voor de haven werken intimideren lokale bewoners in het gebied geregeld. Zij dwingen mensen die in de weg zitten onder dreiging van geweld om hun grond en huis te verlaten (zie deze korte video). Zonder noemenswaardige compensatie plaatst het havenbedrijf ze vaak over naar afgelegen, kale en onvruchtbare gebieden waar zij niet of nauwelijks kunnen rondkomen. De grote werkgelegenheid die werd beloofd blijft grotendeels uit. Voor het specialistische aannemerswerk zette het havenbedrijf duizenden arbeiders vanuit andere delen van het land in. De grote golf arbeidsmigranten - waarvoor veel te weinig basisvoorzieningen en behuizing beschikbaar waren – bracht ook meer geweld, criminaliteit en seksuele uitbuiting met zich mee. Het leven van de lokale bewoners van het gebied staat door dit alles volledig op zijn kop. Velen zijn van een voorheen kwalitatief goed bestaan nu gedompeld in een leven van armoede.

 

Forum Suape

Lokale bewoners en organisaties verenigden zich in het 'Forum Suape', dat in maart 2013 officieel gelanceerd werd. Vanaf het begin ondersteunt Both ENDS dit Forum, dat de traditionele inwoners van Suape coacht en traint. Op deze manier kunnen ze meepraten over meer sociale en milieuvriendelijke alternatieve ontwikkelingen in de regio. In 2012 maakte het Forum met de steun van Both ENDS een eerste video met uitgesproken getuigenissen van buurtbewoners in het gebied.

 

In 2014 maakte ze een vervolgvideo:

 

 

Het Forum houdt op haar website bij wat er lokaal aan de hand is, welke protesten er plaatsvinden en wat er volgens het Forum zou moeten gebeuren.

 

Local community organisedJPG

 Foto: Forum Suape

 

Both ENDS op verkenning

Wiert Wiertsema van Both ENDS volgt Atradius DSB, de exportkredietverzekeringsmaatschappij van de Nederlandse overheid, al jaren nauwgezet. In 2012 besloot hij contact te zoeken met lokale maatschappelijke organisaties in Brazilië om een fact-finding missie naar Suape op touw te zetten. Zo kon hij met eigen ogen zien hoe het MVO-beleid van Atradius DSB bij grootschalige baggerprojecten zoals die in Suape in de praktijk blijkt uit te pakken. Na uitgebreid onderzoek en gesprekken met tal van betrokkenen concludeerde Wiertsema dat zowel Atradius DSB als Van Oord in dit geval onvoldoende rekening hielden met de sociale en milieusituatie ter plaatse. De conclusies werden samengevat in het 'Rapport Suape'.

 

Artist impression of Suape expansion_1  Artist impression of expansion suape_2

Kunstmatige weergave van de plannen voor havenuitbreiding in Suape


Naar elkaar wijzen

Both ENDS stuurde het rapport zowel naar Atradius DSB als naar Van Oord om ze de gelegenheid te geven te reageren. Beide instanties toonden zich bereid tot gesprek, maar steeds opnieuw leggen beide de verantwoordelijkheid voor de lokale problemen volledig bij het havenbedrijf Suape en de Braziliaanse overheid. Both ENDS vindt dat beide bedrijven daarmee in strijd handelen met hun eigen regels voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en dat Atradius DSB en Van Oord alsnog hun verantwoordelijkheid moeten nemen. 

 

Conflict

Al sinds 2014 hebben Van Oord en het havenbedrijf Suape overigens een stevig conflict: het havenbedrijf weigert namelijk een nog openstaande rekening van maar liefst 150 miljoen Braziliaanse real (omgerekend zeker 40 miljoen euro) te voldoen. Van Oord haalde haar schepen uit de haven weg, terwijl het toegangskanaal voor de haven nog niet klaar was. Atradius DSB heeft Van Oord inmiddels in het kader van de exportkredietverzekering gecompenseerd. De Nederlandse overheid probeert de schadeclaim via een gerechtelijke procedure terug te vorderen in Brazilië. Om tot een echt duurzame regeling te komen van alles wat is misgegaan in Suape zou niet alleen de Nederlandse schade, maar ook de schade van de lokale bevolking moeten worden meegewogen.

 

Fishermen_Suape

Foto: Forum Suape

 

In 2014 ontving het Forum Suape ook steun uit veelbelovende hoek: de officiële Orde van Advocaten (OAB) in Pernambuco. Volgens de mensenrechtencommissie van de OAB was er in principe voldoende reden om een klacht in te dienen tegen het havenbedrijf Suape. Op 10 november 2014 kwamen de bewoners van Suape bijeen om te praten met de voorzitter van de OAB. Deze heeft, naar aanleiding van de verhalen van de lokale bewoners, aangekondigd verder onderzoek te doen en - indien mogelijk en nodig - eventuele juridische stappen te nemen. Maar zoals zo vaak draaien de juridische molens ook in Brazilië langzaam.

 

Ondertussen laten de gevolgen van het baggeren zich steeds sterker voelen. De laatste bewoner van het eiland Tatuoca werd in April 2016 door de privémilitie van Suape gedwongen zijn huis en zijn eenvoudige restaurant vlak naast de nieuwe scheepswerf op te geven. Het havenbedrijf gaat ook in andere dorpen door met het intimideren van de lokale bevolking. De militie vernielt geregeld materiaal van lokale vissers, en de verdreven oorspronkelijke bewoners wordt het vruchtgebruik van verlaten land ontzegd. Zelfs mensen die in voorlopige vervangende simpele onderkomens zijn neergezet lopen het risico nog een keer te moeten verhuizen omdat hen iedere juridische zeggenschap over hun eenvoudige vervangende woonruimte is ontzegd. De meest actuele informatie hierover staat op de website van Forum Suape.

 

Klacht tegen Van Oord en Atradius DSB bij het NCP 

In september 2014 organiseerden Both ENDS en SOMO samen met het Forum Suape een seminar in Pernambuco om samen met de lokale bevolking de mogelijkheden te verkennen van nadere formele klachtenprocedures om de negatieve sociale en milieueffecten van de baggerwerkzaamheden in Suape aan de orde te stellen. Dit leidde tot een formele klacht tegen Van Oord, Atradius DSB en het havenbedrijf Suape wegens vermeende schendingen van de OESO-Richtlijnen voor Multinationale Ondernemingen. Deze klachten werden begin juni 2015 ingediend bij de zogenaamde Nationale Contactpunten (NCPs) voor die OESO-Richtlijnen van respectievelijk Brazilië en Nederland. Het Braziliaanse NCP besloot zich te richten op de klacht tegen Van Oord, terwijl het Nederlandse NCP zich richt op de klacht tegen Atradius DSB. De klacht tegen het havenbedrijf werd niet ontvankelijk verklaard, omdat het havenbedrijf geen multinationale onderneming is.


Op 30 november 2016 heeft het Nederlandse NCP haar eindverklaring over de klacht tegen Atradius DSB uitgebracht. Hierin stelt het NCP dat Atradius DSB ook na het afgeven van hun exportkrediet-
verzekeringen nog verantwoordelijk is voor het naleven van sociale, milieu- en mensenrechten door hun klanten, en moet toezien op een correcte afhandeling van klachten. Both ENDS zal Atradius DSB zeker aan deze opdracht houden. 

 

Suape in het nieuws

De problematiek van Suape kwam, nadat Both ENDS het had aangekaart, nog een aantal keren in de media:

 

 

 

 


Nl
En

schrijf u in
  • 160916_palmolieknop.png
  • 160916_Nicaraguakanaalknop.png
  • banner_climate_fund.png
  • banner_jwhi2.png
  • banner_richforests.png
  • banner_harbour_expansion.png
  • banner_barro_dam.png
  • schrijf u in